عودلاجان ، نگینی در خرابه های تهران

محله عودلاجان یکی از پنج محله قدیمی تهران در حاشیه بازار است که، از جنوب به میدان مولوی، از شمال به خیابان امیرکبیر و سرچشمه، از غرب به شمس العماره و ضلع شرقی آن به امامزاده یحیی محدود می شود.

عودلاجان ، نگینی در خرابه های تهران

بخشی از محله عودلاجان در قدیمی‌ترین نقشه‌های تهران با عنوان محله کلیمی‌ها نام‌گذاری شده و کلیمی‌ها این بخش را سرچال می‌گفتند.

بافت تاریخی محله عودلاجان در شهر تهران، حد فاصل خیابان ری در شرق، خیابان ناصرخسرو در غرب، خیابان ۱۵ خرداد در جنوب و خیابان امیرکبیر در شمال قرار دارد و با شماره ۱۵۳۸۱ در فهرست آثار ملی در تاریخ ۱۳۸۴/۱۲/۲۴ خورشیدی به ثبت رسیده است.

برای رسیدن به یکی دیگر از محله‌های قدیمی تهران یعنی “چاله میدان” باید از محله‌ عودلاجان‌ گذر می‌کردند و عودلاجان را بیرون از چال یا سرچال می‌گفتند، اما بعدها قسمت یهودی نشین عودلاجان بین اهالی یهودی و مسلمان با عنوان “محله” یا “سرچال” معرفی شد و این عنوان هنوز هم معتبر است.

در میدان مرکزی محله کلیمیان، چاله‌ای وجود داشت که آن باران و فاضل آب جاری کوچه‌ها در سرازیری به این چاله و چاه آن می‌ریخت و این محل را به همین دلیل سر آن چاله یا سرچال می‌گفتند.

از دوران سلطنت قاجاریه ۱۹۲۵-۱۷۹۴ میلادی که تهران به محله‌های مختلف تقسیم می‌شد، هر محل ویژه‌گی و شرایط خاص خود را دارا بود. ساکنان هر محل به نام محله خود، شناخته می‌شدند ، به کلیمیان تهران “بچه های سرچال” گفته می‌شد و سکنه و کسبه این محل عموماً یهودی بودند، البته مسلمان‌ها هم در محل زندگی می‌کردند ، ولی محدوده “محله” ، تنها جایی بود که کلیمیان در آن اکثریت و به نوعی مدیریت اعلام نشده داشتند.

این محله واقع در محدودهٔ خیابان‌های پامنار(از غرب)، سیروس (از شرق)، چراغ برق (امیر کبیر) (از شمال) و بوذرجمهری(از جنوب) بوده‌ است. که همراه با محله‌های ارگ، دولت، سنگلچ، بازار و چال میدان، تهران عصر ناصری را شکل می‌دادند. عودلاجان قدیم با ۲۶۱۹ خانه و ۱۱۴۶ دکان بزرگ‌ترین محله شهر و مرفه‌نشین بود.

محله عرب‌ها در گوشه شمال غربی محله عودلاجان، و کوچه شام بیاتی‌ها در شمال عودلاجان، کوچه خدابنده لو در غرب عودلاجان، همگی در محله‌های خوب و به اصطلاح سرآب قرار داشته‌اند.

ساکنان این محله در قدیم بیشتر کلیمی بوده‌اند. زرتشتیان نیز در این محله سکونت داشتند. همچنین برخی از مشاهیر تاریخ معاصر ایران مانند خاندان قوام الدوله، خاندان مستوفی، نصیرالدوله بدر تاجر ثروتمند و نخستین وزیر فرهنگ دوره پهلوی ، سید حسن مدرس، نماینده مجلس شورای ملی و چهره نامدار مشروطیت در عودلاجان ساکن بودند. خانه‌های پراتاق این محله در عرف عوام به خانه قمر خانم معروف بوده‌ است.

عودلاجان از مناطق اعیان‌نشین تهران در دوره قاجار بوده است و همپای بازار وفاداری بیشتری را به مذهب و روحانیت بروز می‌دادند. این را می‌توان از وجود ۱۶ مسجد و مدرسه در این کوچکترین محله تهران دریافت و این که طبق اسناد به جا مانده از دوره قاجار، بیشترین آمار روضه خوانی، زیارت نامه خوانی و تعزیه گردانی در آن به چشم می‌آمد. محله‌ای با باغات و خانه‌های باشکوه بسیار. خانه مدرس و باغ ملک الشعرا و کاخ گلستان و عمارت مسعودیه در این منطقه جای گرفته‌اند.

عودلاجان تا اواسط دوره پهلوی اعتبار اجتماعی خود را حفظ کرد. اما پس از دگرگونی‌های بزرگ اجتماعی و شهری که در دهه ۱۳۴۰ رخ داد، به تدریج از اهمیتش کاسته شد. آن چه اکنون محله عودلاجان را به شدت تحت فشار قرار داده است، گسترش بازار در تمامی اضلاع محله است.

این روند باعث شده که عودلاجان از یک محله اعیان نشین عمدتا تبدیل به انباری برای بازار شود و برخی خانه‌های قدیمی و فاقد مالک آن جایگاه معتادان و افراد خطرناک شود.

اجرای مراسم مذهبی با حضور مسیوکازس ( بنیاگذار مدارس آلیانس در ایران) در کنیسای ملایعقوب

مسیو کرشیش معلم اتریشی مدرسه دارالفنون، نقشه عودلاجان در دوره قاجار را (به ویژه در عهد ناصری) با تمام گذرها، کوچه‌ها و حتی بناها به تصویر می‌کشد. مسیو کرشیش اتریشی همراه با ذوالفقار بیک و تقی‌خان از شاگردان مدرسه دالفنون شروع به نقشه‌برداری از تهران کردند و سرانجام موفق شدند نخستین نقشه تهران را در ۱۲۷۵ هجری قمری ترسیم کنند. تاریخ اتمام طراحی نقشه کرشیش جمادی الاول سال ۱۲۷۵ هجری قمری مطابق با سال ۱۸۵۵ میلادی و ۱۲۳۳ هجری شمسی است. در نقشه کرشیش ۲۰ کوچه و گذر عودلاجان به چشم می‌خورد:

گذر باغ نظام‌الدوله، گذر در حمام نواب، گذر شتر گلو، گذر مسجد حوض، گذر در مدرسه و کوچه‌های نظام العلما، سردار، سپهدار، شاه بیاتی، معین‌الملک، حاجی علی، آقا موسی تاجر، میرزا آقاجان، خدابنده‌لو، حاجی آقا بابا، آقا محمد محمود، سهراب خان، نقاره‌‌ چی‌ها، هادی خان و محمدخان امیر تومان از جمله گذرها و کوچه‌های عودلاجان هستند.

تیمچه اکبریان (شماره ثبت ۱۳۶۰۱ در ۱۵ آبان ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی) مرمت با نام جدید «سفره خانه سنتی طهرون قدیم»، یکی از تیمچه‌های قدیمی تهران است که در بازارچه عودلاجان روبه‌روی کوچه حکیم قرار دارد. این بنا، با قدمت ۲۶۰ سال، نخستین بانک و صرافی ایران بوده که به صورت بانک رهنی کار می‌کرده است.

اصغر شعر باف از استاد کاران مرمت این اثر، قدمت آن را به دوره قاجاریه و متعلق به عصر فتحعلی شاه قاجار نسبت می‌دهد که توسط داود کلیمی اداره می‌شد و تا اوایل انقلاب نیز توسط همین شخص و با کاربری بانک مشغول به فعالیت بود.

نام اودلاجان را تغییریافته آو-دراجین که در زبان تاتی بومی تهران به معنی «جای تقسیم آب» است می‌دانند. برخی نیز نام این محله را تلفظ «عبدالله جان» به لهجه کلیمیان دانسته‌اند.

مردم اودلاجان در قدیم به همان زبان بومی تاتی که هنوز برخی پیران روستاهای دوردست کوه‌های شمیران با آن آشنایند صحبت می‌کردند. پیش از گسترش فارسی در منطقه تهران، زبان اصلی منطقه در زمان‌های دور تاتی (مادی) بوده‌ است.

تهران دچار تغییرات زیادی شده و هسته ‌های اصلی تشکیل دهنده هویت خود را به مرور از دست می‌دهد.

بافت تاریخی عودلاجان در قدیمی‌ترین منطقه‌ تهران با هویتی تاریخی که می‌تواند اعتباری جهانی داشته باشد در حال از بین رفتن بوده و تخریب بدن های تاریخی امروزه این اتفاق برای بسیاری از مردم تهران و حتی ساكنان این بافت اهمیت نداشته باشد و چه بسا از به اصطلاح مدرن شدن آن خوشحال شوند، ولی روزی می‌رسد كه همه دلتنگ یك كوچه‌باغ، یك در و حتی یك سردر قدیمی می‌شویم كه ما را به تاریخ گذشتگان پیوند دهد.

مرمت و بازسازی بازارچه محله عودلاجان با مشارکت سازمان میراث فرهنگی، شهرداری تهران، و کسبه بازار صورت می‌پذیرد. اصول کلی مرمت، حفظ شواهد تاریخی- معماری و بازسازی بدنه کلی بازار با تویزه و تاق‌های چهار بخش بر اساس قالب و همچنین رعایت حدود مالکیت کنونی بازار می‌باشد.

 

منبع : کجارو